Stelling van Amsterdam

HEMbrug als hart van de Stelling van Amsterdam

HEMbrug is nauw verbonden met de geschiedenis van de Stelling van Amsterdam. De ontwikkeling van het industriecomplex op het terrein is ondenkbaar zonder het bestaan van de Stelling. Op het terrein bevonden zich het Algemeen Verdedigingspark van de Stelling en de Artillerie Inrichtingen. In het Algemeen Verdedigingspark lagen de voorraden voor de Stelling opgeslagen en de Artillerie Inrichtingen waren de leveranciers van munitie en wapens voor de Stelling. Je kunt met recht zeggen dat HEMbrug het hart van de Stelling vormde.

Stelling van Amsterdam

De Stelling van Amsterdam is een verdedigingslinie die, tussen 1880 en 1914, in een cirkel op een afstand van 15 tot 20 kilometer rond de hoofdstad is aangelegd. De linie bestaat uit dijken, sluizen, inlaten en 46 forten en batterijen. De Stelling was een waterlinie. Men hield de vijand op afstand door het voorterrein onder water te zetten.

Bij het ontwerp van de Stelling werd handig gebruik gemaakt van de eigenschappen van het Noord-Hollandse landschap. Zelfs middeleeuwse dijken werden in het tracé van het front opgenomen als waterkering, maar soms moesten ook 19de eeuwse polders worden doorsneden. Hiervoor werden liniedijken aangelegd. De forten kregen houten genieloodsen waarin mobiel geschut werd opgeslagen dat bij een beleg op verschillende plekken kon worden opgesteld. De forten waren voornamelijk bedoeld als veilig onderkomen voor soldaten, op plekken die droog bleven binnen de onderwaterzetting, zoals (spoor)dijken, verhoogde wegen en kanalen.

Binnen de Stelling werden allerlei voorzieningen aangelegd om een beleg te kunnen doorstaan. Er was een strategische graan- en brandstoffenvoorraad, een veestapel en een waterzuiveringsinstallatie. Binnen het stellinggebied was een buskruitfabriek en een fabriek voor schietkatoen. In 1895 werd besloten om ook de munitie- en wapenfabriek, die al sinds de 17de eeuw in Delft was gevestigd, te verplaatsen naar het hart van de Stelling. De zogenaamde Artillerie Inrichtingen werden gevestigd op een landtong tussen de Zaan, eigenlijk Zijkanaal G, en het recentelijk aangelegde Noordzeekanaal. Hier werden wapens en munitie geproduceerd voor de verdediging van de Stelling. Op het Algemeen Verdedigingspark aan de noordzijde van het terrein waren ook de voorraden, van bijvoorbeeld kolen, voor de Stelling opgeslagen.

De militaire status van de Stelling heeft ervoor gezorgd dat er een enorme open ring bleef bestaan langs het front. Rond de forten en de frontwal mocht niet worden gebouwd. Ook het gebied dat eventueel onderwater gezet zou worden, het inundatieveld, moest in tact blijven. Terwijl overal na de Tweede Wereldoorlog werd gebouwd voor transport, industrie en woningen bleef de Stelling, dwars door drukbevolkte gebieden, een open ring.

De Stelling van Amsterdam heeft na de Tweede Wereldoorlog zijn functie als verdedigingswerk verloren. De meeste forten werden rond 1960 opgeheven als verdedigingswerk. Bijna allemaal zakten ze weg in een diepe winterslaap. Pas rond 1990 werden ze weer ontdekt als bijzondere plekken met een cultuurhistorische waarde maar ook met natuurwaarde. De 46 forten en batterijen van de Stelling, de sluizen, dammen 5 en dijken werden beschermd als provinciaal- of als rijksmonument. De Stelling werd in 1996 op de Werelderfgoedlijst van UNESCO geplaatst.

Hoewel het Algemeen Verdedigingspark na de oorlog niet meer ten dienste stond van de Stelling was het nog wel in algemene zin in functie als depot voor materialen zoals brancards, gasmakers e.d. Maar met het einde van de Koude Oorlog in 1989 verviel ook die functie. De Artillerie Inrichtingen hebben onder de naam Eurometaal nog tot 2003 gefunctioneerd. Naast wapens werden ook civiele producten gemaakt. In 2003 werd ook dat deel van het terrein gesloten. Het 42 hectare grote terrein is het grootste industriële erfgoedcluster van Nederland. Het bevat 120 gebouwen waarvan 50 als monument zijn beschermd door het rijk, de provincie Noord-Holland, of de gemeente Zaanstad. De herontwikkeling van het terrein stond al lang op de agenda, maar is pas de laatste jaren succesvol op gang gekomen.